سیاست ـ سرگرمی در شبکه ماهواره‌ای «من و تو» تحلیل گفتمان انتقادی پنج فیلم مستند

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دکتری ارتباطات دانشگاه علامه طباطبائی

2 دانشجوی دکتری سیاستگذاری فرهنگی پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

چکیده

سیاست ـ سرگرمی را می‌توان نوع جدیدی از ارتباطات سیاسی به شمار آورد که در قالب‌هایی مانند طنز سیاسی، فیلم مستند و نمایش تلویزیونی نمود می‌یابد. در این مقاله، به تحلیل نمونه‌هایی از سیاست - سرگرمی در شبکۀ ماهواره‌ای «من و تو» پرداخته‌ایم. بدین منظور، پنج فیلم مستند این شبکه («از تهران تا قاهره»، «37 روز»، «رضاشاه»، «هرگز نخواب کوروش» و «آدرس: بهارستان») که به موضوعات انقلاب اسلامی، نظام جمهوری اسلامی ایران و رژیم پهلوی پرداخته‌اند را انتخاب کردیم.
تحلیل گفتمان انتقادی این مستندها نشان داد که انقلاب و نظام جمهوری اسلامی به‌عنوان «دیگریِ» رژیم پهلوی تصویر شده است. امام خمینی(ره) به‌عنوان «دیگریِ» شاه پهلوی و طرفداران شاه و رژیم پهلوی و طرفداران امام (نیروهای انقلابی) نیز با عناصر گفتمانی کاملاً متفاوتی معرفی و تصویر شده‌اند. در این مستندها، رژیم پهلوی و شاه به‌عنوان «ما» (جبهه خودی) و انقلاب، امام و نظام جمهوری اسلامی به‌عنوان «آنها» (جبهه دشمن) تعریف‌شده است. شاه، میراث دار هخامنشیان و کوروش خوانده‌شده و از این طریق، رژیم پهلوی، طبیعی جلوه داده‌شده است. در مقابل، انقلاب اسلامی، نتیجه دخالت بیگانگان و ابرقدرت‌های جهانی خوانده‌شده است. تاریخ سیاسی - اجتماعی نظام جمهوری اسلامی ایران نیز، به کشمکش و درگیری انقلابیون بر سر قدرت و تلاش برای از میان بردن مخالف فرو کاسته شده و بر نبود آزادی و تحمل مخالف در نظام جمهوری اسلامی ایران تأکید شده است. در بعضی از این مستندها، به‌صراحت در مورد آیندۀ ایران گفت‌وگو و مخاطب به تلاش برای بازگرداندن رژیم پهلوی تشویق می‌شود. بنابراین، تحلیل گفتمان انتقادی این فیلم‌ها نشان داد که شبکه من و تو، در تلاش برای ترویج و هژمونیک ساختن گفتمان رژیم پهلوی و سلطنت‌طلبان و بدین ترتیب، بخشی از پروژۀ جنگ نرم رسانه‌ای با جمهوری اسلامی ایران است.

کلیدواژه‌ها


استریناتی، دومینیک(1380). مقدمه‌ای بر نظریه‌های فرهنگ‌عامه، ترجمۀ ثریا پاک‌نظر، تهران: گام نو، چاپ اول.

استوری، جان(1386). مطالعات فرهنگی درباره فرهنگ‌عامه، ترجمۀ حسین پاینده، تهران: آگه.

افتخاری، اصغر(1391). الگوی جنگ روانی غرب علیه جمهوری اسلامی ایران، تهران: دانشگاه امام صادق (ع) و پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

بنت، اندی(1386). فرهنگ و زندگی روزمره، ترجمه لیلا جوافشانی و حسن چاووشیان، تهران: اختران.

بودریار، ژان(1389).‌ جامعه مصرفی، ترجمه پیروز ایزدی، تهران: ثالث.

بیچرانلو،‌ عبدالله(1388). «بازنمایی اسلام و ایران در رسانه‌های غرب»، فصلنامۀ رسانه، شماره77،94-79.

خمینی، روح‌الله(1378). صحیفه امام، جلد دوم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

رابرتسون، الکسا(1396). رسانه و سیاست در دنیای در حال جهانی‌شدن، ترجمۀ محسن گودرزی، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

سلطانی، سید علی‌اصغر و امیرعلی تفرشی(1394). «تحلیل گفتمان برنامه‌های تولیدی شبکه «من و تو»»، مطالعات رسانه‌های نوین، شماره 3، 164-125

سینگ، جی.پی(1395). قدرت و سیاست فرهنگی در روابط بین‌الملل، ترجمۀ عسگر قهرمان پور، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

ضابطی جهرمی، احمد(1377). «نگرش تئوریک به فیلم مستند»، فصلنامۀ نقد سینما، شماره 13. 89-83.

کاستلز، امانوئل(1396). قدرت ارتباطات، ترجمۀ حسین بصیریان، چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

ماسولنی، جان پیترو و وینفرید شولتز(1379). «رسانه‌ای شدن سیاست؛ چالشی برای دموکراسی»، مترجمان زهره بیدختی و فاطمه فرهنگ خواه، فصلنامه رسانه، شماره21،42-8.

مهدی زاده، سید محمد(1387). رسانه‌ها و بازنمایی، تهران: دفتر مطالعات و توسعه رسانه‌ها.

مهدی زاده، سید محمد(1382). بازنمایی ایران در مطبوعات غرب؛ تحلیل انتقادی گفتمان «نیویورک‌تایمز»، «دی ولت»، «لوموند» و «گاردین»، پایان‌نامه دکتری دانشگاه علامه طباطبایی.

 

Calvert and Levis (Eds.) (2002). Television Studies: The Key Concepts, London: Routledge.

Donsbach, W. (2008) the International Encyclopedia of Communication. Blackwell Publishing.

Riegert, K. and Collins, S. (2016). Politainment. The International Encyclopedia of Political Communication. 1–11.

Van Dijk, T.A (1995) Discourse analysis as Ideology analysis. In C. Schoffner and A. Wenden eds. Language and pace, Aldershot: Dartmouth.