فصلنامه علمی رسانه‌های دیداری و شنیداری

فصلنامه علمی رسانه‌های دیداری و شنیداری

روایت دوم از دانشوران دینی عصر صفوی در مجموعه تلویزیونی روشن‌تر از خاموشی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 دانشیار گروه تاریخ و تمدن اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
4 استاد گروه تاریخ، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22085/javm.2025.549692.2401
چکیده
پس از ظهور پدیده سینما در اواخر قرن 19 میلادی، به‌‌تدریج رخدادهای تاریخی نیز به‌عنوان موضوعی جذاب و مخاطب‌پسند موردتوجه سینماگران قرار گرفتند. با توجه به اینکه نگاشته‌های تاریخی، همواره یکی از گونه‌های بسیار مهم نگاشته‌ها و ادبیات ملت‌ها محسوب می‌شوند، ادوار رخدادها و موضوع‌های تاریخی نیز به زودی در قاب سینما به تصویر کشیده شدند. حضور مستمر رویدادهای مهم گذشته در در ذهنیت تاریخی ملت‌ها، بستر مناسبی را برای جذب مخاطب ایجاد می‌کرد. با ظهور ژانر فیلم تاریخی در ایران، دورۀ صفویان از جمله ادواری بود که برای تولید آثار سینمایی با محتوایی تاریخی موردتوجه قرار گرفت. ارائه تصاویری مخاطب‌پسند، به تصویر کشیدن مسائل، رخدادها و به‌ویژه شخصیت‌های تاریخی و برجسته دوره صفویه، زمینه توجه بیشتری را به این دوره از تاریخ ایران فراهم نمود. این مقاله بر آن است تصویر ترسیم‌شده از دانشوران و عالمان دینی ایران عصر صفوی مانند ملاصدرا، شیخ‌بهایی، میرداماد و میرفندرسکی در مجموعه روشن‌تر از خاموشی را به‌مثابه «روایت دوم» از این اشخاص و با اتکا به روش تحلیل تطبیقی تاریخی بررسی کند. بنابر یافته‌های پژوهش، در روایت دومِ مجموعه روشن‌تر از خاموشی از دانشورانِ دینی عصر صفوی، سعی شده است با ترکیب عناصر تاریخی و تخیل نمایشی، روایتی جذاب اما چندلایه و گاه ایدئولوژیک از آنها ارائه گردد. بنابر اصول روایت‌های نمایشی‌- ‌سینمایی، برخی از واقعیت‌های تاریخی به‌شکل ایجاد یا تشدید تضاد بین شخصیت‌های اصلی فیلم مانند دوگانه شاه‌- ‌عالم/ شاه‌عباس- ‌ملاصدرا و دوگانه حلقۀ دانشوران هم‌گرا و واگرا با ملاصدرا مخاطب تلویزیونی را با زندگی عالمان این دوره و اندیشه‌های آنها آشنا می‌سازد. این روایت به‌رغم برخورداری از ماهیتی تاریخی و دنبال کردن خط سیر کلی گزارش‌های مراجع مکتوب تاریخی، تفاوت‌های قابل‌توجهی در جزئیات دارد. از این رو، تصویر ترسیم‌شده در این مجموعه تلویزیونی را می‌توان نه به‌عنوان بدل تاریخ مکتوب و مستند، بلکه دقیقاً به‌عنوان روایت دوم یا همان روایتِ تاریخیِ سینمایی به‌شمار آورد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Second Narrative of Safavid-Era Religious Scholars in the TV Series Roshan-tar az Khamooshi

نویسندگان English

Mahdi Ebadi 1
Seyyedeh Maryam Hosseini 2
‌Mojtaba Soltani Ahmadi 3
Hooshang Khosrobeigi 4
1 Associate Professor, Department of History and Civilization of Islamic Nations, Payame Noor University, Tehran, Iran.(Corresponding Author)
2 Ph.D Student in Islamic History, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of The History and Civilization of Islamic Nation, Payame Noor University, Tehran, Iran
4 Professor, Department of History, Payame Noor University, Tehran, Iran
چکیده English

After the emergence of the cinema phenomenon in the late 19th century, historical events gradually came to the attention of filmmakers as an attractive and audience-friendly subject. Given that historical writings have always been considered one of the most important types of writings and literature of nations, periods of historical events and topics were soon depicted in the cinema. The continuous presence of important past events in the historical mentality of nations created a suitable ground for attracting the audience. With the emergence of the historical film genre in Iran, the Safavid period was one of the periods that was considered for the production of cinematic works with historical content. Presenting audience-friendly images, depicting issues, events, and especially the historical and prominent figures of the Safavid period, provided the basis for greater attention to this period of Iranian history. This article aims to examine the image of Iranian scholars and religious scholars of the Safavid era, such as Mulla Sadra, Sheikh Baha’i, Mirdamad, and Mirfundarsky, in the series Roshan-tar az Khamooshi (Lighter Than Darkness) as a “second narrative” of these individuals, relying on the method of historical comparative analysis. According to the findings of the research, in the second narrative of the series Roshan-tar az Khamooshi of religious scholars of the Safavid era, an attempt has been made to present an attractive but multi-layered and sometimes ideological narrative of them by combining historical elements and dramatic imagination. According to the principles of dramatic-cinematic narratives, some historical facts are used in the form of creating or intensifying the conflict between the main characters of the film , such as the duality of Shah-Alam/Shah Abbas-Mullasadra and the duality of the circle of scholars converging and diverging with Mulla Sadra, to familiarize the television audience with the lives of scholars of this period and their thoughts. Despite being historical in nature and following the general trajectory of written historical sources, this narrative has significant differences in detail. Therefore, the picture depicted in this television series can be considered not as a substitute for written and documented history, but precisely as a second narrative, or a cinematic historical narrative.

کلیدواژه‌ها English

The Second Narrative, The History of The Safavids, Roshan-tar az Khamooshi (Lighter Than Darkness) Series, History and Cinema, Mulla Sadra
ابراهیمی، ن. (1402). مردی در تبعید ابدی، تهران: فکر روز، چاپ سی و یک.
اسکندر منشی. (۱۳۱۴ ق). تاریخ عالم‌آرای عباسی (۳ جلد)، تهران: دارالطباعه آقا سید مرتضی.
اعتمادالسلطنه، م.‌ح.‌ب.‌ع. (۱۳۶۳). تاریخ منتظم ناصری، (مصحح: م. ا. رضوانی)، دنیای کتاب.
اوجبی، ع. (1384). «شمسای گیلانی و مکتب فلسفی اصفهان»، آینه میراث، شماره 3.
آدام الئاریوس، ا.(1363). صفویه، (مترجم: ا. بهپور)، ناشر: سازمان انتشاراتی و فرهنگی ابتکار.
آشتیانی، س. ج. (۱۳۶۳). منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، (جلد ۱)، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
آشتیانی، س. ج. (۱۳78). شرح حال و آرای فلسفی ملاصدرا، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
تنکابنی، م. (بی تا). قصص العلماء، بازیابی شده در 1 مرداد ۱۴۰4 از کتابناک.
جعفریان، ر. (۱۳۷۹). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
جعفریان، ر. (1388). «روایت تاریخی و روایت سینمایی»، مجله:کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 139.
حسین‌آبادی، ا.ه. (۱۳۶۳). شرح حال میرداماد و میرفندرسکی، انتشارات میثم تمار، بازیابی شده در17 مرداد ۱۴۰۳، از کتابناک.
خروارریز، م. (۱۳۹۸). «بررسی جایگاه فرهنگ در عصر صفویه»، پژوهش و مطالعات علوم اسلامی، شماره4.
دباشی، ح.، و فتحی، ح. (۱۳۸۹). تاریخ فلسفه اسلامی (جلد سوم؛ زیر نظر س. ح. نصر و ا. لیمن)، تهران: مؤسسه انتشارات حکمت.
دوانی، ع. (۱۳۷۵). مفاخر اسلام (جلد هفتم، چاپ دوم)، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
راوندی، م.(1354). تاریخ اجتماعی ایران، امیرکبیر
رکن‌زاده، م.ح. (آدمیت)(1339). دانشمندان و سخن سرایان فارس، تهران: چاپ اسلامیه، چاپ اول، جلد1-3
رویمِر، ه.ر. (1380). ایران در راه عصر جدید، تاریخ ایران از 1350 تا 1750 (مترجم: آ. آهنچی)، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رویمِر، ه.ر. (۱۳۸۰). تاریخ ایران: دوره صفویان، (مترجم: ی. آژند)، تهران: جامی.
سیوری، ر. (1391). ایران عصر صفوی، (مترجم: ک. عزیزی)، چاپ نوزدهم، نشر مرکز.
شاردن، ژ. (۱۳۷۲). سفرنامه شاردن، (مترجم: ا. یغمایی)، تهران: توس، (۵ جلد).
شاملو، و. ق. (1374). قصص الخاقانی: تاریخ مختصر صفویه، جلد دوم، (مصحح: س. ح. سادات ناصری)، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
شعبانی، ر.؛ رحمانیان، د؛ و فخیم‌زاده، م. (1388). «تاریخ و سینما: همنشینی علم و هنر»، کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره 139.
شهبا، م؛ و شهبازی، غ. (1391). «تاریخ، اقتباس و تصاحب در سینما»، هنرهای زیبا: هنرهای نمایشی و موسیقی، شماره 2.
ضابطی جهرمی، ا. (1393). «سینما و تاریخ‌نگاری: گفتمان (گونه فیلم تاریخی)»، نامه هنرهای نمایشی و موسیقی، شماره 19.
فسایی، ح .ح. (۱۳۸۲). فارسنامه ناصری، (مصحح: م. رستگار فسایی)، امیرکبیر.
فلسفی، ن. (1347). زندگانی شاه عباس اول (جلدهای 1-3)، انتشارات دانشگاه تهران.
قدیانی، ع. (۱۳۸۷). فرهنگ جامع تاریخ ایران، نشر آرون.
قزوینی، م. ط. ب. ح. (۱۳۸۳). تاریخ جهان‌آرای عباسی، (مصحح: س.م. محمد صادق)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
کمالی سروستانی، م. (1400). «بررسی زیبایی‌شناسی تصویری در سریال مختارنامه (شخصیت‌پردازی، روایت‌پردازی و صحنه‌پردازی)»، مجله علمی تخصصی علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، شماره 2.
کوربن، ه؛ و جمعی از خاورشناسان (1401). ملاصدرا فیلسوف و متفکر بزرگ ایرانی، (مترجم: ذ. منصوری)، تهران: انتشارات نگاه.
مدرس تبریزی، م.ع. (۱۳۶۹). ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب، چاپ سوم، تهران: کتابفروشی خیام.
مزاوی، م. م. (۱۳۸۸). پیدایش دولت صفوی، (مترجم: ی. آژند، مترجم)، تهران: نشر گستره.
موسوی خوانساری، م.ب. (۱۳۹۰). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، چاپ اول، قم: انتشارات اسماعیلیان.
ناصر الشریعه، م. ح. (۱۳۸۳). تاریخ قم (مصحح: ع. دوانی)، تهران: رهنمون.
نصر، س. ح. (۱۳۸۰). تاریخ ایران: دوره صفویان، (مترجم: ی. آژند)، تهران: جامی.
هاشمی مقدم، ا. (1387). «بازنمایی اسطوره عصر طلایی در سینمای تاریخی ایران (نمونه موردی: دوره صفوی)»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره 12.